مطالعات راهبردی زنان

مطالعات راهبردی زنان

کاربرد قاعده ی «امتناع ناشی از سوء اختیار» در حوزه ی فقه خانواده

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو هیئت علمی گروه فقه و حقوق دانشگاه امام صادق (ع) پردیس خواهران
چکیده
هرگاه مکلف با سوء اختیار، به سرپیچی از اوامر و نواهی شارع ناچار شود، عقاب ناشی از مخالفت با شارع از او نفی نخواهد شد و عملکرد وی اختیاری محسوب می‌شود و آثار حقوقی و کیفری متناسب با آن، مترتب خواهد شد. این قاعده که در کتب فقهی، اصولی و کلامی به قاعده‌ی «الامتناع بالاختیار لاینافی الاختیار» معروف است قاعد‌ه‌ای عقلی است که در استنتاج برخی از مبانی و احکام فقهی کبرای استدلال واقع می‌شود و کاربرد زیادی در حوزه‌ی تکالیف مکلفین دارد. این مقاله با هدف ایجاد توجه به ظرفیت این قاعده در بهبود قوانین حوزه‌ی خانواده و با استفاده از منابع کلامی، اصولی، فقهی و حقوقی به بررسی مفهوم قاعده و رابطه‌ی آن با برخی از قواعد فقهی می‌پردازد و با تحلیل موارد کاربرد آن در حوزه‌ی خانواده، کارگشایی این قاعده در حل مشکلات ناشی از استنکاف (خودداری) از انجام تکالیف حوزه‌ی خانواده (تکالیف زوجین – تکالیف والدین) را تبیین می‌کند.
کلیدواژه‌ها

هرگاه مکلف با سوء اختیار، به سرپیچی از اوامر و نواهی شارع ناچار شود، عقاب ناشی از مخالفت با شارع از او نفی نخواهد شد و عملکرد وی اختیاری محسوب می شود و آثار حقوقی و کیفری متناسب با آن، مترتب خواهد شد. این قاعده که در کتب فقهی، اصولی و کلامی به قاعده ی «الامتناع بالاختیار لاینافی الاختیار» معروف است قاعده ای عقلی است که در استنتاج برخی از مبانی و احکام فقهی کبرای استدلال واقع می شود و کاربرد زیادی در حوزه ی تکالیف مکلفین دارد. این مقاله با هدف ایجاد توجه به ظرفیت این قاعده در بهبود قوانین حوزه ی خانواده و با استفاده از منابع کلامی، اصولی، فقهی و حقوقی به بررسی مفهوم قاعده و رابطه ی آن با برخی از قواعد فقهی می پردازد و با تحلیل موارد کاربرد آن در حوزه ی خانواده، کارگشایی این قاعده در حل مشکلات ناشی از استنکاف (خودداری) از انجام تکالیف حوزه ی خانواده (تکالیف زوجین- تکالیف والدین) را تبیین می کند.

×   قرآن کریم
×   ابن بابویه، محمدبن على 1362 ش. الخصال‏، ‏محقق/ مصحح: علی­اکبر غفارى، قم‏، جامعه مدرسین‏.
×   استادی 1387. المدخل الی عذب المنهل، قم‏، مجمع الفکر الاسلامی‏.
×   اسدی، لیلا سادات1390. درسنامه حقوق کیفری خانواده، تهران، کارور.
×   امامی، سید حسن. حقوق مدنی، تهران، اسلامیه.
×   انصارى، مرتضى 1421ه ق. صیغ العقود و الإیقاعات، قم، مجمع اندیشه اسلامى.
×   انصارى، مرتضى 1415 ه ق. المکاسب المحرمة و البیع و الخیارات، قم، کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى.
×   انصارى‏، محمد على 1390ه ش. الموسوعة الفقهیة المیسرة، قم، مجمع الفکر الاسلامی.
×   ایروانى، باقر 1429ق. کفایة الأصول فی اسلوبها الثانى، نجف، مؤسسه احیاء التراث الشیعه.
×   جواهرى، محمدتقى 1388ه ش. غایة المامول، قم، مجمع الفکر الاسلامی‏.
×   حسینى شیرازی، سید محمد 1419 ه‍ ق. الفقه، القانون، بیروت - لبنان، مرکز الرسول الأعظم (ص) للتحقیق و النشر.
×   حسینى مراغى، سید میر عبدالفتاح­بن على 1417ه ق. العناوین الفقهیة، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه.
×   حرعاملی، محمدبن حسن 1409ه ق. تفصیل وسائل الشیعه الی مسائل الشریعه، قم، مؤسسه آل البیت (علیهم السلام).
×   حلی، محمدبن حسن­بن یوسف 1387ه ق. ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد، قم، موسسه اسماعیلیان.
×   حلی، نجم­الدین جعفربن محمد 1408ه ق. شرائع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام، قم، مؤسسه اسماعیلیان.
×   خویى، ابوالقاسم‏ 1417ق. محاضرات فی أصول الفقه، تقریرات محمد اسحاق‏ فیاض، قم‏، دارالهادى.
×   سبحانى‏، جعفر. بحوث فی الملل و النحل، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، مؤسسة الإمام الصادق(ع‏ ).
×   سبزوارى، سید عبدالأعلى 1413 ه‍ ق. مهذّب الأحکام فی بیان الحلال و الحرام‌، قم، مؤسسه المنار.
×   طباطبائی حکیم، سید محسن 1410ه ق. منهاج الصالحین، بیروت، دار التعارف للمطبوعات.
×   طباطبائی یزدی، سید محمد کاظم 1419ه ق. العروة الوثقى، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
×   طبسی، نجم الدین. النفی و التغریب فی مصادر التشریع الإسلامی‌، قم.
×   عاملى (شهید ثانى)، زین­الدین­بن على 1413 ه‍ ق. مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة.
×   --------- 1412ه ق. الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه (المحشی-سلطان العلما)، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
×   عاملى (شهید اول)، محمدبن مکى 1410 ه‍ ق. اللمعة الدمشقیة فی فقه الإمامیة، بیروت، دارالتراث - الدار الإسلامیة.
×   غروی نائینی، محمد حسین1411ه ق. قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌.
×   کاتوزیان، ناصر 1387 ش، حقوق مدنی خانواده، تهران، شرکت سهامی انتشار.
×      سیفی مازندرانى، علی اکبر1425ه‍ ق‌. مبانی الفقه الفعال فی القواعد الفقهیة الأساسیة، قم. اول‌،، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌،
×   مدرسی یزدی، سید عباس1410ه ق. نموذج فی فقه الجعفری، قم، کتابفروشی داوری.
×   محقق داماد یزدى، سید مصطفى 1406 ه‍ ق. قواعد فقه، تهران، مرکز نشر علوم اسلامى.
×   محمدى، علی 1378ه ش. شرح کشف المراد، قم، دارالفکر.
×   مصطفوى، سید محمد کاظم 1421 ه‍ ق. مائة قاعده فقهیه، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
×   مظفر، محمد رضا 1387ش. أصول الفقه (با تعلیقه زارعى)، قم‏، بوستان کتاب (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم).
×   مکارم شیرازی، ناصر 1424ه ق. کتاب النکاح، قم، انتشارات مدرسه امام على­بن ابى­طالب (علیه السلام).
×   موسوی الخمینی، روح الله. تحریرالوسیله، قم، موسسه مطبوعات دارالعلم.
×   منصورى، ایاد 1427ق. البیان المفید فی شرح الحلقة الثالثة من حلقات علم الأصول،قم، حسنین (علیهم السلام).
×   نجفى، صاحب الجواهر، محمد حسن‌‌1404 ه‍ ق‌ ،  جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، محقق/ مصحح: عباس قوچانى- على آخوندى‌ بیروت- لبنان‌،دار إحیاء التراث العربی‌،هفتم‌
×   نائینى، محمد حسین ‏1352 ش‏. أجود التقریرات‏، تقریرات ابوالقاسم خویى، قم‏، مطبعه العرفان.
×   __________  1376ش. فوائد الاُصول (تقریرات محمد على کاظمى خراسانى‏)، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه.
×   هاشمی شاهرودی، سید علی 1426ه ق. دراسات فی علم­الاصول‏، قم، ‏دائرة المعارف الفقه الإسلامی.‏