تغییرات ساختار سنی و ظهور پنجره ی جمعیتی در ایران: پیامدهای اقتصادی و الزامات سیاستی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

1 استادیار جمعیت شناسی

2 عضو هیئت علمی دانشگاه تهران

چکیده

سیاست ها و برنامه های جمعیتی در ایران بیشتر بر پویایی رشد و حجم جمعیت متمرکز بوده و کمتر به ساختارهای سنی جمعیت، تغییرات و پیامدهای آن توجه شده است. این در حالی است که کاهش سریع باروری در دو دهه ی اخیر منجر به تغییرات بنیادی در ساختار سنی جمعیت شده است. در بستر این تغییرات، فازی از تحولات جمعیتی در ایران آغاز شده است که «پنجره ی جمعیتی» نامیده می شود. پنجره ی جمعیتی وضعیتی موقت در ساختار جمعیتی ایران است که در سال 1385 باز شده و برای حدود چهار دهه طول می کشد. در این دوران، نسبت جمعیت در سنین فعالیت به حداکثر خود می رسد و نسبت های وابستگی سنی کاهش می یابد و در نتیجه فرصت طلایی و منحصربه فردی فراروی توسعه ی اقتصادی فراهم می شود. البته این وضعیت به صورت اتوماتیک و خودبه خود عمل نمی کند و بهره برداری از آن نیازمند بسترهای اقتصادی، اجتماعی، سیاستی و نهادی مناسب است. این مقاله به بررسی تغییرات ساختار سنی و ظهور پدیده ی پنجره ی جمعیتی و پیامدهای اقتصادی آن در ایران می پردازد. در این راستا، ابتدا مروری کوتاه بر گذار جمعیتی ایران خواهد داشت، سپس تغییرات اخیر و آینده ی ساختار سنی جمعیت بررسی خواهد شد. در ادامه به بررسی پنجره ی جمعیتی ایران، زمان بندی و طول مدت آن و ارتباط آن با رشد اقتصادی م یپردازد. در نهایت یک سری پیشنهادات و الزامات سیاستی برای بهره برداری از این فرصت جمعیتی مطرح خواهد شد.

کلیدواژه‌ها


×  امانی، مهدی. «کوششی در نگرش تاریخی به روند میزان‌های موالید و مرگ‌ومیر و شناخت مراحل انتقال جمعیّتی در ایران»، جمعیت، ش 13و 14، (1374).

×  بهشتی، محمدباقر و خالد احمدزاده. «بررسی اثر ساخت سنی جمعیت کشور روی تورم»، مدرس علوم انسانی، دوره 11، ش 3، (1386).

×  سرایی، حسن 1390. جمعیتشناسی، مبانی و زمینهها، تهران، سمت.

×  صادقی، رسول. جمعیت و توسعه در ایران: ابعاد و چالش‫ها، تهران، مرکز مطالعات و پژوهش‫های جمعیتی آسیا و اقیانوسیه، (1388).

×  صادقی، رسول و غلامعلی فرجادی. «پنجره جمعیتی: فرصت طلایی برای توسعه اقتصادی در ایران»، همایشجمعیت، برنامهریزی و توسعه پایدار، انجمن جمعیتشناسی ایران، تهران، (15-14 اسفندماه 1386)

×  عباسیشوازی، محمدجلال،‌ میمنت حسینیچاوشی، طه نوراللهی و فریباسادات بنیهاشمی. تحولات باروری در ایران با استفاده از روش فرزندان خود در برآورد باروری بااستفاده از دادههای سرشماری 1385، پژوهشکده آمار ایران، تهران، (1389).

×  عرب مازار، عباس و علی کشوری شاد. «بررسی اثر تغییر ساختار جمعیت بر رشد اقتصادی»، پژوهش­های اقتصادی، ش15، (1384).

×  فرجادی، غلامعلی و محمد علیزاده. بازار کار، نیروی انسانی و اشتغال، گزارش پروژه جمعیت و توسعه دانشگاه تهران، (1387).

×  کیهانی حکمت، رضا. بررسی تأثیر متغیرهای جمعیتی بر اندازه دولت و رشد اقتصادی در ایران، (پایاننامه کارشناسیارشد اقتصاد نظری، دانشگاه بوعلیسینا)، (1382).

×  مرادی، محمدعلی. «مبانی رفتار مصرف، دانش و اطلاعات و مدلسازی تابع مصرف ایران»، اقتصاد و تجارت نوین، ش1، (1384).

×  مرکز آمار ایران (85-1335). «نتایج سرشماریهای جمعیتی کشور 1335 تا 1385»، www.sci.org.ir.

×  مشفق، محمود و محمد میرزایی. «انتقال سنی در ایران: تحولات سنی جمعیت و سیاستگذاریهای اجتماعی و جمعیتی»، جمعیت، ش 72 و71، (1389).

×  میرزایی، محمد و همکاران. بررسی و تحلیل مسائل و چالش های جمعیتی ایران و پیامدهای آن، گزارش طرح پژوهشی کمیسیون جمعیت و چالشهای اجتماعی، شورای عالی انقلاب فرهنگی، (1382).

×  نوفرستی، محمد و سید صهیب مدنی تنکابنی. «اثر تغییر ساختار سنی جمعیت بر هزینههای مصرفی بخش خصوصی: (تحلیلی به روش همجمعی)»، پیک نور، سال 4، ش2، (1385).

×  نوفرستی، محمد و محبوبه احمدی. «بررسی اثر ساختار سنی جمعیت بر پس­انداز جامعه»، پژوهشهای اقتصادی، سال 8، ش1، (1387).

×   یاوری، کاظم و خالد احمدزاده. «بررسی رابطه مصرف انرژی و ساختار جمعیت (مطالعه موردی کشورهای آسیای جنوب غربی)»، مطالعات اقتصاد انرژی، ش 25، (1389).

                    

  • Ø Abbasi-Shavazi, M. J. and P. McDonald, and M. Hosseini-Chavoshi. The Fertility Transition in Iran: Revolution and Reproduction, Springer Press, (2009).
  • Ø Adioetomo, S. M., G. Beninguisse, S. Gultiano, Y. Hao, K. Nacro, and I. Pool, Policy Implications of Age-Structural Changes, Committee for International Cooperation in National Research in Demography, Paris, (2005). 
  • Ø Anderson, B. “Scandinavian Evidence on Growth and Age structure”, Regional Studies 35 (5), (2001).
  • Ø Bailey, M, “More Power to the Pill: The Impact of Contraceptive Freedom on Women’s Labor Supply”, Quarterly Journal of Economics 121 (1), (2006).
  • Ø Barker J. F. 2004. The Demographic Transition and Demographic Dividend, in www.population-growth-migration.info/essays/demographicdividend.html
  • Ø Birdsall N, and S.W Sinding, How and Why Population Matters: New Findings, New Issues. In Birdsall, N. and et al. Population Matters, Oxford University Press, (2001).
  • Ø Bloom, D. E., and D.Canning, “Contraception and the Celtic Tiger”, Economic and Social Review 34, (2004).
  • Ø Bloom, D. E., and J. G. Williamson, “Demographic Transitions and Economic Miracles in Emerging Asia”, World Bank Economic Review12 (3) (1998).
  • Ø Bloom, D. E., D. Canning, and J. Sevilla, The Demographic Dividend: A New Perspective on the Economic Consequences of Population Change, Population Matters Monograph MR-1274, RAND, Santa Monica, (2003).
  • Ø Bloom, D. E., D.Canning, and P. Malaney, “Demographic Change and Economic Growth in Asia”, Population and Development Review 26 (supp.), (2000).
  • Ø Bongaarts, J. Dependency Burdens in the Developing World, Paper prepared for Symposium on Population Change and Economic Development, (2 November 1998), Bellagio, Italy.
  • Ø Feng, W and A. Mason, “Demographic Dividend and Prospects for Economic Development in China”, Paper prepared for UN Expert Group Meeting on Social and Economic Implications of Changing Population Age Structures, Mexico City, (August 31-September 2, 2005). 
  • Ø Fry, M. and A. Mason, “The Variable Rate of Growth Effect in the Life-Cycle Model”, Economic Inquiry 20, (1982).
  • Ø Jackson, N and B. Felmingham, “The Demographic Gift in Australia”. Agenda 11(1), (2004).
  • Ø Jones, G. W. Human Capital Aspects of Economic Development: A Comparative Perspective in Asia, Chapter 3, in Population, Resources and Development: Riding the Age Waves, Springer Press, (2005).
  • Ø Kelley, A. “The Population Debate in Historical Perspective: Revisionism Revised”. In N. Birdsall, A. C. Kelley, and S. W. Sinding (eds.) Population Matters: Demographic Change, Economic Growth, and Poverty in the Developing World, Oxford University Press, (2001)
  • Ø Kelley, A. C. and R. M. Schmidt: “Aggregate Population and Economic Growth Correlations: “The Role of the Components of Demographic Change”, Demography 32(4) (1995).
  • Ø Lee, R. The “Demographic Transition: Three Centuries of Fundamental Change”, Journal of Economic Perspectives 17(4) (2003).
  • Ø Lee, R. A. Mason and T. Miller, Life Cycle Saving and Demographic Transition: The Case of Taiwan, Population and Development Review 26, (2006).
  • Ø Lindh, T “Age Structure and Economic Policy: The Case of Saving and Growth”, Population Research and Policy Review 18(3) (1999).
  • Ø Malmberg, B., and L. Sommestad, “Four Phases in the Demographic Transition: Implications for Economic and Social Development in Sweden”, 1820-2000, Paper to be presented at the SSHA meeting, Pittsburgh, (October 2000).
  • Ø Mason, A and S. H. Lee, “The Demographic Dividend and Poverty Reduction, Seminar on the Relevance of Population Aspects for the Achievement of the Millennium Development Goals”, Population Division, Department of Economic and Social Affairs, United Nations Secretariat, New York, (17-19 November, 2004).
  • Ø Mason, A. “Population Change and Economic Development: What have We Learnt from the East Asia Experience?” Applied Population and Policy 1(1) (2003).
  • Ø Meltzer, D., Mortality Decline, the Demographic Transition, and Economic Growth, Ph.D. Dissertation, University of Chicago (1992).
  • Ø Nayab, D. “Demographic Dividend or Demographic Threat in Pakistan, Pakistan Institute of Development Economics”, Working Paper No.10, (2006).  
  • Ø Ogawa N. ,M. Kondo, and R. Matsukura, Japan's Transition from the Demographic Bonus to Demographic Onus, Asian Population Studies 1(2) (2005).
  • Ø Peng, X. The Demographic Window, Human Capital Accumulation and Economic Growth in China: An Applied General Equilibrium Analysis, in http://iussp2005.princeton.edu/download.aspx?submissionId=51930 (2005).
  • Ø Pool, I. Age-Strucutral Transitions and Policy: Frameworks, in Population, Resources and Development: Riding the Age Waves, Springer Press, (2005).
  • Ø Pool, I. Demographic Dividend: Determinants of Development or Merely Windows of Opportunity? Ageing Horizons, Issue No 7, (2007).
  • Ø Robine, J. M, S. L Cheung, E. Tu, and Z. Yi, The Demographic Window: Challenges and Opportunities, Paper Presented in Population Association of America, Minneapolis, Minnesota, (May 1-3 2003).
  • Ø Salehi-Isfahani, D. and D. Egel, Youth Exclusion in Iran: The State of Education, Employment and Family Formation, Wolfensohn Center for Development, Working Paper (No 3, 2007). 
  • Ø United Nations, Economic and Social Survey of Asia and the Pacific 2003, Economic and Social Commission for Asia and the Pacifics, United Nations, New York (2004).
  • Ø United Nations. “World Population Prospects: The 2010 Revision”, Department of Economic and Social Affairs, Population Division, New York, (2011).
  • Ø Vallin, J. The Demographic Window: an Opportunity to be Seized, Paper to be Presented at the International Conference on the Demographic Window and Healthy Aging: Socioeconomic challenges and opportunities, Beijing, (2004).
  • Ø Williamson, J, G. Demographic Change, Economic Growth, and Inequality, In N. Birdsall et al. Population Matters, Oxford University Press (2001).
  • Ø Wongboonsin, K ,  P. Guest and V. Prachuabmoh, Demographic Change and the Demographic Dividend in Thailand, Asian Population Studies 1(2) (2005).