تاملی بر نظریه ی خانه نشینی زن در فقه اسلامی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

عضو هیت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی

چکیده

الگوی رفتاری زن در خانواده و جامعه از موضوعات بحث ‌برانگیز در فقه اسلامی است. گروهی بر این باورند که زن باید در خانه بنشیند و به مسئولیت‌های همسری و مادری مشغول باشد و حضورش در جامعه تنها در موارد ضروری مجاز است. گروهی دیگر از این نظریه انتقاد کرده و حضور اجتماعی زن را حقّ مشروع وی به شمار آورده‌اند. اختلاف ‌نظر در این مسئله ناشی از تنافی ظاهری ادله‌ی قرآنی و روایی مربوط به آن است. ادله‌ی متعددی از قرآن و سنت بر مشروعیت حضور اجتماعی زن دلالت دارد و با وجود آنها، روایات متعددی نیز درباره‌ی لزوم حبس زن در خانه وارد شده است. بسیاری از فقهای عظام با هدف جمع میان دو دسته ادله، روایات خانه‌نشینی را به استحباب حبس یا جلوس زن در خانه حمل کرده‌اند و بدین ترتیب «خانه‌نشینی» به عنوان الگوی رفتاری مطلوب برای زن مسلمان معرفی شده است. فرضیه‌ی نگارنده در این نوشتار آن است که حکم اولی یا نفسی برای زن مسلمان اباحه‌ی حضور اجتماعی است و در شرایط عادی نشستن در خانه یا حضور در جامعه رجحانی ندارد. مبتنی بر این فرضیه روایات دالّ بر حبس یا جلوس زن در خانه ناظر به جهات ثانوی است. نگارنده ضمن بررسی پیامدهای خانه‌نشینی زن رشد یافته در جامعه‌ی مدرن، تحلیل اخلاقی روایات دالّ بر خانه‌نشینی زن را نقد کرده و ماهیت ثانوی حکم خانه‌نشینی را تبیین خواهد کرد.

کلیدواژه‌ها


  • قرآن کریم.
  • ابن طیفور، احمدبن ابی‌طاهر. بلاغات النساء، قم، شریف رضی، بی‌تا.
  • ابن قدامه، عبدالله‌بن احمد. المغنی، بیروت، دار الکتاب العربی، بی‌تا.
  • اسدى حلی (علامه)، حسن‌بن یوسف بن مطهر 1420. تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیة، قم، موسسه امام صادق (ع).
  • بحرانی، یوسف‌بن أحمد‏ 1405. الحدائق الناظرة، قم، مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین‏.
  • بخاری، محمدبن اسماعیل 1401. صحیح بخاری، بیروت، دارالفکر.
  • تبریزى، جوادبن على، صراط النجاة، دار الصدیقة الشهیدة، بی‌تا و بی‌جا.
  • تمیمی مغربی، قاضی نعمان 1383. دعائم‏الإسلام، القاهرة، دارالمعارف.
  • جوادی آملی، عبدالله 1375. زن در آئینه جلال و جمال، قم، اسراء.
  • حائری طباطبایی، سیدعلی 1416. ریاض المسائل، قم، النشر الاسلامی.
  • حرّ عاملی، محمدبن حسن 1409. وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
  • حکیم، سیدمحمدتقی 1418. الاصول العامّة للفقه المقارن، قم، المجمع العالمی لاهل البیت علیهم السلام.
  • حلبی، ابوالصلاح 1403. الکافی فی الفقه، اصفهان، مؤسسة تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی.
  • دفتر نشر و حفظ آثار حضرت آیة‌الله العظمی خامنه‌ای 1393. عرصه‌های حضور اجتماعی زن، تهران.
  • راغب اصفهانى، حسین‌بن محمد 1412. مفردات ألفاظ القرآن، لبنان – سوریه، دار العلم - الدار الشامیة.
  • زهیلی، وهبة بن مصطفی 1418. التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، دارالفکر المعاصر، بیروت- دمشق.
  • سبحانی تبریزی، جعفر 1416. نظام النکاح فی الشریعة الاسلامیة الغراء، قم، موسسه امام صادق (ع).
  • سبزواری نجفی، محمدبن حبیب‌الله 1406. الجدید فی تفسیر القرآن المجید، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات.
  • سیستانی، سیدعلی 1413. منهاج الصالحین، قم، مکتب آیة‌الله العظمی السید السیستانی.
  • سیوطی، جلال الدین 1404. الدرالمنثور فی تفسیر المأثور، قم، کتابخانه آیة‌الله مرعشى نجفى.
  • سید رضى، محمد 1414. نهج البلاغة، قم، مؤسسه نهج البلاغه.
  • طاهری‌نیا، احمد 1389. حضور زن در عرصه‌های اجتماعی- اقتصادی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
  • طباطبایی یزدى، سید محمد کاظم 1428. العروة الوثقى مع التعلیقات، قم، مدرسه امام على‌بن ابى‌طالب (ع).
  • ---------------------- 1409. العروة الوثقى، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏.
  • طبرسی، فضل‌بن حسن 1372. مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو.
  • عاملی (شهید ثانی)، زین الدین‌بن على 1413. مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، قم، المعارف الاسلامیة.
  • عروسی حویزی، عبد على‌بن جمعه 1415. تفسیر نور الثقلین، قم، اسماعیلیان.
  • عکبری بغدادی، محمدبن محمد نعمان 1413 (الف). الإرشاد فی معرفة حجج‌الله على العباد، قم، کنگره شیخ مفید.
  • -------------------------- 1413 (ب). أحکام النساء، قم، کنگره جهانى هزاره شیخ مفید.
  • فاضل لنکرانی، محمد 1421. تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة (کتاب النکاح)، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار.
  • فضل‌الله، سیدمحمد حسین 1419. تفسیر من وحی القرآن، بیروت، دار الملاک للطباعة و النشر.
  • قرشی، سیدعلی اکبر 1412. قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الإسلامیة.
  • قرطبی، محمدبن احمد 1364. الجامع لأحکام القرآن، تهران، ناصر خسرو.
  • قمی، علی‌بن ابراهیم 1376. تفسیر القمی، قم، دارالکتاب.
  • کلینی، محمدبن یعقوب 1365. الکافی، تهران، دارالکتب الإسلامیة.
  • کوفى، محمدبن محمد اشعث. الجعفریات، تهران، مکتبة نینوى الحدیثة، بی‌تا.
  • مجلسی، محمدباقر 1404. بحارالانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء.
  • مصطفوی، حسن 1360. التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
  • مطهری، مرتضی 1374. مجموعه آثار، تهران، صدرا.
  • مغنیة، محمدجواد. تفسیر المبین، قم، بنیاد بعثت، بی‌تا.
  • مکارم شیرازی، ناصر 1371. تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة.
  • -------------- 1371. کتاب النکاح، قم، مدرسة الامام امیرالمومنین.
  • -------------- 1425. أنوار الفقاهة - کتاب النکاح، قم، مدرسة الإمام علی‌بن أبی طالب علیه السلام.
  • موسوی خمینی، سید روح‌الله 1386. صحیفه امام، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى.
  • ------------------- 1390. تحریرالوسیلة، قم، مؤسسة مطبوعاتی إسماعیلیان.
  • موسوی خویی، سید ابوالقاسم 1418. موسوعة الإمام الخوئی، قم، موسسة آثار الامام الخوئی.
  • نجفی، محمدحسن. جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
  • نوری همدانی، حسین 1383. جایگاه بانوان در اسلام، قم، مهدی موعود.
  • نوری، میرزا حسین 1408. مستدرک الوسائل، بیروت، موسسه آل البیت.
  • نیکزاد، عباس. «رواسازی خشونت علیه زنان در احادیث مجعول»، حورا، ش7، (1383).
  • هدایت‌نیا، فرج‌الله 1391. «منع امساک اضراری در روابط خانوادگی»، تماشاگه راز، ش2، (1391).
  • ----------- 1392. عناوین ثانوی و حقوق خانواده، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  • ----------- 1396. الگوی سوم (الگوی رفتاری زن در خانواده و جامعه)، تهران، سازمان بسیج جامعه زنان.
  • ----------- 1396. نشوز زوجین در فقه و حقوق خانواده ایران، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.