پژوهشی پیرامون ماده 1103 قانون مدنی «تکلیف زوجین نسبت به حسن معاشرت با یکدیگر»

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیئت علمی و مدیر گروه معارف اسلامی موسسه آموزش عالی تابران

2 دانشجوی دکترای فقه و حقوق دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

استحکام و قوام هر خانواده ای در درجه ی اوّل منوط به وجود حسن خلق و معاشرت نیکو در روابط بین زوجین است. این مطلب اگر چه به دلالت عقل ثابت است، اما ارشاد شرع نیز در این باره موجود بوده و پرده از زوایای گاه مبهم آن برداشته است. قانون گذار قانون مدنی نیز با الهام از منابع فقهی در ماده ی 1103 ق.م بر این امر تأکید ورزیده است. نوشتار حاضر پس از بررسی در مهم ترین منابع فقه (کتاب و سنت) و با برشمردن مصادیقی از معاشرت به معروف به این نتیجه رسیده است که از مفاهیم اجتماعی «وَ عاشِرُوهُنَّ باِلمَْعْرُوفِ» حسن معاشرت مذکور در آیه ی شریفه دوسویه بوده و عمل به آن بر هر یک از زوجین واجب است. همچنین موارد بیان شده در قرآن و روایات تمثیلی بوده و هر عملی که عقل آن را تأیید کند و عرف جامعه بر آن صحّه بگذارد نیز جزء مصادیق معاشرت به معروف است. از بعد حقوقی نیز دستور حسن معاشرت مندرج در ماده ی 1103 ق.م نمی تواند تنها یک دستور اخلاقی و بدون ضمانت اجرای قانونی باشد؛ بنابراین بایسته است قانون گذار با شناخت اصول اخلاقی و استخراج آنها از دل کتاب و سنت و عرف جامعه ی اسلامی و با تعیین معیارهای مناسب به وضع قوانین لازم همت گمارد.

کلیدواژه‌ها


×    قرآن کریم

×    آذربایجانی، مسعود و همکاران 1382. روان‌شناسی اجتماعی با نگرش به منابع اسلامی، قم، مؤسسه پژوهشی حوزه و دانشگاه.

×    آلوسی، محمودبن عبدالله 1418. روح المعانی، بیروت، دارالکتب العلمیه.

×    اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ، اﺳﻤﺎﻋﯿﻞﺑﻦ عمر 1417. ﺗﻔﺴﯿﺮاﻟﻘﺮآن اﻟﻌﻈﯿﻢ، ﺑﯿﺮوت، داراﻟﻤﻌﺮﻓﻪ.

×    اﻣﺎﻣﯽ، ﺳﯿﺪﺣﺴﻦ 1372. ﺣﻘﻮق ﻣﺪﻧﯽ ﺧﺎﻧﻮاده، ﺗﻬﺮان، ﮐﺘﺎﺑﻔﺮوﺷﯽ اﺳﻼﻣﯿﻪ.

×    بهشتی، احمد 1377. خانواده در قرآن، قم، دفتر تبلیغات اسلامی.

×    ﺟﻌﻔﺮی ﻟﻨﮕﺮودی، ﻣﺤﻤﺪﺟﻌﻔﺮ 1372. ﺣﻘﻮق ﺧﺎﻧﻮاده، ﺗﻬﺮان، ﮔﻨﺞ داﻧﺶ.

×    جوادی آملی، عبدالله 1389. تفسیر تسنیم، قم، اسراء.

×    ﺣﺎﺋﺮی ﺷﺎﻫﺒﺎغ، ﻋﻠﯽ 1376. ﺷﺮح ﻗﺎﻧﻮن ﻣﺪﻧﯽ، ﺗﻬﺮان، ﮔﻨﺞ داﻧﺶ.

×    حرعاملی، ﻣﺤﻤﺪﺑﻦ حسن 1404. وﺳﺎﺋﻞ اﻟﺸﯿﻌﻪ، ﻃﻬﺮان، ﻣﮑﺘﺒﻪ اﻻﺳﻼﻣﯿﻪ.

×    حلّی (علامه)، حسن­بن یوسف 1413. مختلف الشیعه، قم، دفتر انتشارات اسلامى.

×    داور، زﻫﺮا 1382. ﺣﺴﻦ ﻣﻌﺎﺷﺮت از دﯾﺪﮔﺎه ﻗﺎﻧﻮن ﻣﺪﻧﯽ و ﺟﺎﻣﻌﻪ، ﺗﻬـﺮان، ﺷـﻮرای ﻓﺮﻫﻨﮕﯽـاجتماعی زﻧﺎن.

×    دفتر همکاری حوزه و دانشگاه 1375. روان‌شناسی رشد، تهران، سمت.

×    ‏راغب اصفهانی، حسین­بن محمد 1412. مفردات الفاظ القرآن، سوریه، دارالعلم.

×    رﺷﯿﺪرﺿﺎ، ﻣﺤﻤﺪ 1995. ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻟﻘﺮآن اﻟﮑﺮﯾﻢ (ﺗﻔﺴﯿﺮاﻟﻤﻨﺎر)، ﺑﯿﺮوت، داراﻟﻤﻌﺮﻓﻪ.

×    زﺣﯿﻠﯽ، وهبه 1412. اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ اﻟﻤﻨﯿﺮ ﻓﯽ  اﻟﻌﻘﯿﺪه و اﻟﺸﺮﯾﻌﻪ و اﻟﻤﻨﻬﺞ، دﻣﺸﻖ، داراﻟﻔﮑﺮ.

×    زﻣﺨﺸﺮی، ﻣﺤﻤﻮدﺑﻦ ﻋﻤﺮ 1415. اﻟﮑﺸﺎف، ﻗﻢ، اﻟﺒﻼﻏﻪ.

×    ﺻﺒﺮی، ﻧﻮرﻣﺤﻤﺪ. «ﺣﺴﻦ ﻣﻌﺎﺷﺮت زوﺟﯿﻦ»، دادﮔﺴﺘﺮ، ش15، (1383).

×    صفایی، حسین و اسدالله امامی 1391. مختصر حقوق خانواده، تهران، میزان.

×    ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﯾﯽ، ﻣﺤﻤﺪﺣﺴﯿﻦ 1394ق. اﻟﻤﯿﺰان ﻓﯽ ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻟﻘﺮآن، ﺗﻬﺮان، داراﻟﮑﺘﺐ اﻻﺳـﻼﻣﯿﻪ.

×    طبرسی، ﻓﻀﻞ­ﺑﻦ حسن 1410. ﻣﺠﻤﻊ اﻟﺒﯿﺎن، ﺑﯿﺮوت، ﻣﺆﺳﺴﻪ اعلمی.

×    طوسی، ﻣﺤﻤﺪﺑﻦ حسن 1387. المبسوط فی فقه الإمامیه، تهران، المکتبه المرتضویه.

×    ـــــــــــ  1419.  اﻟﺘﺒﯿﺎن ﻓﯽ ﺗﻔﺴﯿﺮاﻟﻘﺮآن، ﺑﯿﺮوت، داراﺣﯿﺎء اﻟﺘﺮاث اﻟﻌﺮﺑﯽ.

×    عظیم زاده اردبیلی، فائزه. «مبانی حسن معاشرت در نظام حقوقی خانواده از منظر قرآن کریم»، فقه و حقوق خانواده، ش48، (بهار و تابستان 1387).

×    ﻓﺨﺮرازی، ﻣﺤﻤﻮدﺑﻦ ﻋﻤﺮ 1415. اﻟﺘﻔﺴﯿﺮاﻟﮑﺒﯿﺮ، ﺑﯿﺮوت، داراﻟﻔﮑﺮ.

×     قرائتی، محسن 1389. تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درس­هایی از قرآن.

×    قربان نیا، ناصر و معصومه حافظی. «بررسی اصل معاشرت به معروف در میان همسران از منظر قرآن کریم»، بانوان شیعه، ش20، (تابستان 1388).

×    ﻗﺮﻃﺒﯽ، اﺣﻤﺪﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ 1405. اﻟﺠﺎﻣﻊ ﻻﺣﮑﺎم اﻟﻘﺮآن، ﺑﯿﺮوت، داراﺣﯿﺎء اﻟﺘﺮاث اﻟﻌﺮﺑﯽ.

×    ﮐﺎﺗﻮزﯾﺎن، ﻧﺎﺻﺮ 1375. ﺣﻘﻮق ﻣﺪﻧﯽ ﺧﺎﻧﻮاده، ﺗﻬﺮان، ﯾﻠﺪا.

×    ﻣﺠﻠﺴﯽ، ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺎﻗر 1403. ﺑﺤﺎراﻻﻧﻮار، ﺑﯿﺮوت، دار اﺣﯿﺎء اﻟﺘﺮاث اﻟﻌﺮﺑﯽ.

×    محقق داماد، سید مصطفى 1385. بررسى فقهى حقوق خانواده، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی.

×    مصطفوی، حسن 1360. التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

×    مطهری، مرتضی 1369. نظام حقوق زن در اسلام، قم، صدرا.

×    ﻣﮑﺎرم ﺷﯿﺮازی، ﻧﺎﺻﺮ 1376. ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻧﻤﻮﻧﻪ، ﺗﻬﺮان، دار اﻟﮑﺘﺐ اﻻﺳﻼﻣﯿﻪ.

×    ــــــــــــ 1424. کتاب النکاح، قم، مدرسه امام على بن ابى طالب علیه السلام.

×    معلوف، لویس1382. المنجد، ترجمه­ی محمد بندر ریگی، تهران، ایران.

×    نجفى، محمدحسن 1404. جواهر الکلام فی شرح شرایع الإسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی.

×    نعمتی پیرعلی، دل آرا، راحله کاردوانی و مهدی وکیلی. «ملازمه‌ی تکالیف زوجین و اخلاق مداری در خانواده در منابع اسلامی»، مطالعات راهبردی زنان، ش54، (زمستان 1390).

×    ﻫﺎﯾﺪا، ﺟﺎﻧﺖ ﺷﯿﺒﻠﯽ 1377. رواﻧﺸﻨﺎﺳﯽ زﻧﺎن، ﺗﺮﺟﻤـﻪ­ی ﺑﻬـﺰاد رﺣﻤﺘـﯽ، ﺗﻬـﺮان، ﻻدن.

×     ﻫﻮرﻧﯽ، ﮐﺎرن 1382. رواﻧﺸﻨﺎﺳﯽ زﻧﺎن، ﺗﺮﺟﻤﻪ­ی ﺳﻬﯿﻞ ﺳﻤﯽ، ﺗﻬﺮان، ﻗﻘﻨﻮس.