مطالعات راهبردی زنان

مطالعات راهبردی زنان

الزام زوجین به «معاضدت» در تشیید مبانی خانواده و تربیت اولاد (بررسی فقهی حقوقیِ مادّه 1104 قانون مدنی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد تربت‌حیدریه، دانشگاه آزاد اسلامی، تربت‌حیدریه، ایران
چکیده
تشیید مبانی خانواده و تربیت اولاد از جمله دغدغه‌های بنیادین اسلام و فقه اسلامی است که در قوانین موضوعه از جمله قانون مدنی ایران، نیز بازتاب یافته است. هدف از نگارش مقاله، تبلور آموزه‌های دینی و فقهی در مادّه 1104 قانون مدنی در خصوص معاضدت زوجین در باره تشیید مبانی خانواده و تربیت اولاد، و بررسی الزام یا عدم الزام زوجین به معاضدت از دیدگاه فقها و حقوقدانان می‌باشد. روش تحقیق در این نوشتار، توصیفی تحلیلی است و از منابع فقهی و حقوقی در این زمینه، استفاده شده است. فقها و حقوقدانان در خصوص ماهیت معاضدت زوجین، اقوال مختلفی دارند. برخی معتقدند مادّه مذکور، جنبه حقوقی دارد. گروهی دیگر، قائل به اخلاقی بودن مفاد مادّه، هستند. این پژوهش، در مقام پاسخ به این سؤال بود که: معاضدت زوجین در تشیید مبانی خانواده و تربیت اولاد، باتوجه به مبانی آن و مواد قانونی مربوطه، توصیه‌ای اخلاقی است یا الزام حقوقی دارد؟ فرضیه پژوهش، در بدو امر، بر اخلاقی بودنِ این مسأله فقهی، استوار بود امّا پژوهش انجام شده نشان داد که این فرضیه چندان قابل دفاع نیست و مسأله مورد تحقیق، صرفاً اخلاقی یا حقوقی نیست بلکه حداقل باید ماهیت این مسأله را تلفیقی از اخلاق و حقوق دانست. مهمترین نتایج مقاله: در موضوع معاضدت زوجین، تأثیر اخلاق بر گزاره‌های فقهی، کاملاً مشهود است؛ رعایت قواعد اخلاقی و وفاداری زوجین نسبت به یکدیگر، کمک شایانی به تشیید مبانی خانواده می‌کند؛ تربیت اولاد، الزام و تکلیفی است که توسّط شرع و قانون بر عهده والدین نهاده شده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


  • قرآن کریم، مترجم: ترجمه مهدی الهی‌قمشه‌ای.
  • نهج‌البلاغه، نامه 31.
  • آشتیانی، میرزامحمود(1425ق). کتاب‌النکاح. مشهد: بی‌جا.
  • ابن‌ادریس‌حلی، محمدبن‌منصور(1410ق). ألسرائر. ج2، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  • ابن‌حنبل، احمدبن‌محمد(1416ق). مسند احمد. تحقیق: احمد‌محمد‌شاکر، ج6، قاهره: دارالحدیث.
  • ابن‌منظور افریقی‌مصری، محمدبن‌مکرم(1405ق). لسان العرب. ج3 و 14، قم: ادب‌الحوزه.
  • اعرافی، علیرضا(1391). فقه تربیتی ـ مبانی و پیش‌فرض‌ها. ج1، قم: اشراق و عرفان.
  • امام‌خمینی، روح‌الله(1381). استفتائات. ج3، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  • امام‌خمینی، روح‌الله(1363). تحریرالوسیلة. ج2، قم: مؤسسة النشرالاسلامی.
  • امام‌خمینی، روح‌الله(1360). رساله توضیح المسائل. تهران: جهاد سازندگی.
  • امامی، سیدحسن( 1368 و 1375) حقوق مدنی. ج4 و5، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
  • امیرزاده جیرکلی، منصور(1402). بازپژوهی دیدگاه‌های سه‌گانة فقها در ماهیت عقد نکاح و تأثیر دیدگاه‌ها در مسائل باب نکاح. فقه و حقوق خانواده، دانشگاه امام صادق (ع)، 28(79)،doi: 30497/FLJ.2023.244090.1875..
  • انصاری، مرتضی‌بن‌محمدامین(1415ق). کتاب‌المکاسب. ج6، قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
  • حائری‌یزدی، حاج‌شیخ عبدالکریم، بی‌تا، تقریرات حاج شیخ ـ کتاب النکاح، بی‌جا.
  • حرعاملی، محمدبن‌حسن . وسائل‌الشیعة الی تحصیل مسائل‌الشریعه. ج11، 15 و 20، تصحیح: محمد شیرازی، بیروت: دارالإحیاء التراث، بی‌تا.
  • خوئی، سیدابوالقاسم (1394ق ). منهاج الصالحین. ج2، بی‌جا.
  • جعفری لنگرودی، محمدجعفر . حقوق خانواده. چاپخانه حیدری، بی‌تا.
  • دورانت، ویل(1371). لذات فلسفه.ترجمه عباس زریاب، تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
  • سعیدی، محمدعلی، و صابره احمدی‌موقر(1400). ماهیت‌شناسی تکلیف معاضدت زوجین در قوانین موضوعه ایران و فقه. فقه و حقوق خانواده، 26(75).
  • شریعتمداری، علی . تعلیم و تربیت اسلامی. بی‌تا ، بی‌جا.
  • شهیدثانی، زین‌الدین‌بن علی . ألروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة.تعلیق: سیدمحمد کلانتر، ج5، بی‌تا، بیروت: مؤسسة الأعلمی.
  • شهیدثانی، زین الدین‌بن علی(1413ق). مسالک الأفهام فی شرح شرائع الاسلام. قم: مؤسسة المعارف الأسلامیة.
  • شیخ‌صدوق، محمدبن علی(1413ق). من لا یحضره الفقیه.قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  • صاحب‌جواهر، محمدحسن‌بن‌باقر، بی‌تا، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ‌تحقیق و تعلیق: محمود قوچانی، بیروت: دار الإحیاء التراث العربی.
  • صافی، لطف‌الله (1416ق). هدایةالعباد. ج2، قم: دارالقرآن الکریم.
  • صانعی، سیدمهدی(1378). پژوهشی در تعلیم و تربیت اسلامی، سناباد.
  • صفایی، سیدحسین، و اسدالله امامی(1393). حقوق خانواده، تهران: دانشگاه تهران.
  • طاهری، حبیب‌الله(1375). حقوق مدنی 5. قم: انتشارات اسلامی.
  • طباطبایی، سیدمحمدحسین . المیزان فی تفسیر القرآن. ج4 و11،بی‌تا، قم: مؤسسة النشرالاسلامی.
  • طوسی (شیخ)، محمدبن‌حسن(1413ق). ألمبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: مرتضوی.
  • کاتوزیان، ناصر(1386). اخلاق و حقوق. اخلاق در علوم و فناوری، 2(1 و2).
  • کاتوزیان، ناصر (1388). دوره حقوق مدنی خانواده. ج1، تهران: شرکت سهامی انتشار.
  • کاتوزیان، ناصر (1399). قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی. تهران: میزان.
  • کاتوزیان، ناصر (1374). مقدمه علم حقوق. تهران: به‌نشر.
  • کلینی، محمدبن یعقوب (1365). الکافی. ج2و5، تهران: دارالکتب الاسلامیة.
  • گلدوزیان، ایرج (1393). محشای قانون مجازات اسلامی.تهران: مجد.
  • فاضل‌لنکرانی، محمد(1379). جامع المسائل. مطبوعاتی امیر، ج1.
  • فیض‌کاشانی، ملامحسن . مفاتیح الشرائع. بی‌تا، قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
  • فیض‌کاشانی، ملامحسن (1406ق).الوافی. اصفهان، کتابخانه امام امیرالمؤمنین علی (ع).
  • قائمی، علی(1386). کودک و خانواده نابسامان. تهران: انجمن اولیا و مربیان.
  • محسنی، الهه(1392). حقوق خانواده در قانون مدنی فرانسه (ترجمه مواد 144 تا 515 قانون مدنی فرانسه). بی‌جا: تمرین.
  • محمدی ری‌شهری، محمد(1387). تحکیم خانواده از نگاه قرآن و حدیث. ترجمه: حمیدرضا شیخی، ‌قم: دارالحدیث.
  • محمدی ری‌شهری، محمد (1416ق). میزان الحکمة. ج2، قم: دارالحدیث.
  • مجلسی (علامه)، محمدباقر(1413ق). بحارالانوار. ج76 و77 ، بیروت: مؤسسة الوفاء.
  • محقق‌داماد، سیدمصطفی(1397). بررسی فقهی حقوق خانواده نکاح و انحلال آن. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
  • محقق حلی، جعفربن حسن(1408ق). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام.ج1و2، قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
  • مطهری، مرتضی(1369). نظام حقوق زن در اسلام.تهران: صدرا.
  • مظفر، محمدرضا(1368). اصول‌الفقه. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
  • مکارم‌شیرازی،ناصر(1385). استفتائات جدید. ج2، ناشر: مدرسة الامام علی‌ابن ابی‌طالب، گردآورنده: ابوالقاسم علیان‌نژادی.
  • موسوی‌بجنوردی، سیدحسن. القواعدالفقهیه. ج3، بی‌تا، قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
  • نهج الفصاحه(1382). ترجمه: ابوالقاسم پاینده، تهران: جاویدان.
  • نوری، حسین بن محمدتقی (1408ق). مستدرک الوسائل. بیروت: مؤسسة آل البیت (ع) لإحیاء التراث.
  • سیاست­های کلی خانواده، ابلاغیه مقام معظم رهبری مورخه 13/06/1395، تاریخ به‌روز رسانی: 18/11/1399، https://farsi.khamenei.ir.
  • قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.
  • قانون حمایت خانواده، مصوب 1391.
  • قانون مجازات اسلامی، مصوب 1392.
  • قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)، مصوب 1375.
  • قانون مدنی ایران.
  • نظریه مشورتی شماره 234/7 مورخه 11/02/1391 اداره‌کل حقوقی قوه قضاییه.
  • نظریه مشورتی شماره 1529/92/7 مورخه 13/08/1392 اداره‌کل حقوقی قوه قضاییه.