بررسی نفقه زن باردار پس از انحلال نکاح در فقه امامیه، اهل سنت و حقوق ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

هیات علمی دانشگاه خوارزمی پژوهشکده فلسفه و حقوق تطبیقی

چکیده

بر
در حقوق اسلامی نفقه‌‌ی زوجه بر عهده‌ی زوج است. وجوب پرداخت نفقه حتی بعد از انحلال نکاح نیز در صورتی‌که زن، باردار باشد به حال خود باقی است. طبق آیه 6 سوره‌ طلاق و روایات، مطلّقه حامله در عده طلاق رجعی یا بائن باشد، مستحق دریافت نفقه است. اختلافی که بین فقها و حتی حقوقدانان وجود دارد این است که نفقه‌ای که به زن مطلقه بائنه باردار تعلق می‌گیرد برای خود زن است یا حمل؟ مشهور فقهای امامیه، شافعیه و حنابله، نفقه را برای حمل می‌دانند و عده‌ی دیگری از فقهای شیعه و حنفیه آن را برای زن دانسته و حتی از میان همین گروه برخی با استناد به ظاهر آیات، این نفقه را نفقه‌ی مستقلی دانسته‌اند که در قسیم سایر مصادیق نفقه قرار می‌گیرد. از مهمترین ثمرات این بحث آن است که اگر نفقه برای حمل باشد جزء نفقه اقارب محسوب می‌شود که در صورت فقدان پدر، بر جد پدری واجب می‌گردد؛ علاوه بر این زن نمی‌تواند تصرفاتی غیر از آنچه نیاز جنین است انجام دهد و نیز در منافع نفقه تصرف کند؛ اما اگر نفقه برای زن باشد، زن مالک نفقه است و هرگونه تصرفی می‌تواند در آن انجام دهد.

کلیدواژه‌ها


Ø     قرآن کریم.
ابن ادریس حلّى، محمد، (1410ق).  السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى، قم: انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
ابن براج، قاضى عبدالعزیز، (1406ق). المهذب، قم: انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
ابن حمزه طوسى، محمد، (1408ق). الوسیلة إلى نیل الفضیلة، قم: کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى – ره.
ابن­زهره حلبى، حمزة، (1417ق). .غنیة النزوع إلى علمی الأصول و الفروع، قم: مؤسسه امام صادق علیه السلام.
ابن قدامه، ابومحمد، (1388ق). المغنی، مکتبه القاهره، بی‌جا.
ابن منظور، محمد، (1414ق). لسان العرب، بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع - دارصادر.
ابولحیه، نورالدین. الحقوق المادیه و المعنویه للزوجه، دارالانوار للنشر و التوزیع، بی‌تا، بی‌جا.
اراکى، محمد على، (1413ق). رسالة فی نفقة الزوجة، قم: مؤسسه در راه حق.
امامى، سید حسن. حقوق مدنى، تهران: اسلامیة، بی‌تا.
انصاری، زکریا و زین‌الدین سنیکی، أسنی المطالب فی شرح روض الطالب، دارالکتاب الاسلامی، بی‌تا، بی‌جا.
بحرانى، حسین. الأنوار اللوامع فی شرح مفاتیح الشرائع (للفیض)، قم: مجمع البحوث العلمیة، بی‌تا.
بحرانى، یوسف، (1405ق). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
بیهقی، ابوبکر، (1424ق). السنن الکبری، بیروت: دارالکتب العلمیه.
ترحینى عاملى، سید محمدحسین، (1427ق). الزبدة الفقهیة فی شرح الروضة البهیة، قم: دارالفقه للطباعة و النشر.
جمعى از پژوهشگران، زیر نظر سیدمحمود هاشمى شاهرودى، (1417ق). معجم فقه الجواهر، بیروت: الغدیر للطباعة و النشر و التوزیع.
حاتمی، علی­اصغر و هاجر اصمی اصطهباناتی، (1390ش). «بررسی فقهی - حقوقی نفقه زوجه در عده وفات»، مطالعات حقوقی، دوره سوم، ش 1.
حر عاملى، محمد، (1409ق). وسائل الشیعة، قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
حلّى، یحیى، (1405ق). الجامع للشرائع، قم: مؤسسة سید الشهداء العلمیة.
حمیرى، نشوان، (1420ق). شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم، بیروت: دارالفکر المعاصر.
خزرجی، جمال‌الدین، (1414ق). اللباب فی الجمع بین السنه و الکتاب، دمشق: دارالقلم- الدار الشامیه.
خوانسارى، سید احمد، (1405ق). جامع المدارک فی شرح مختصر النافع، قم: اسماعیلیان.
خویى، سید ابوالقاسم. معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرجال، بی‌تا، بی‌جا، بی‌نا.
ساعی، محمد نعیم، (1428ق یا 2007م). موسوعه مسائل الجمهور فی الفقه­الاسلامی، مصر: دارالسلام للطباعه و النشر و التوزیع و الترجمه.
سبحانى تبریزى، جعفر. نظام النکاح فی الشریعة الإسلامیة الغراء، قم، بی‌تا، بی­نا.
العاملی (شهید ثانى)، زین‌الدین، (1410ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة (المحشّى - کلانتر)، قم: کتابفروشى داوری.  
____________، (1413ق). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام، قم: المعارف الإسلامیة.
صدوق، محمد، (1413ق). من لایحضره الفقیه، قم: انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
صفایی، سیدحسین و اسدالله امامی، (1378ش). مختصر حقوق خانواده، تهران: دادگستر.
طباطبایى، سید على، (1418ق). ریاض المسائل (ط - الحدیثة قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
طباطبایی، سید محمدحسین، (1363ش). تفسیر المیزان، سید محمد باقر همدانی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی قم.
طبرسى، فضل­بن­حسن، (1410ق). المؤتلف من المختلف بین أئمة السلف، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة.
طریحى، فخر الدین، (1416ق). مجمع البحرین، تهران: کتابفروشى مرتضوى.
طوسى، محمد، (1390ق). الاستبصار فیما اختلف من الأخبار، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
_________، (1407ق). الخلاف، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
____________، (1387ش). المبسوط فی فقه الإمامیة، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
_____________، (1407ق). تهذیب الأحکام، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
حلى (علامه)، حسن، (1420ق). تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیة (ط - الحدیثة قم: مؤسسه امام صادق علیه السلام.
____________، (1421ق). تلخیص المرام فی معرفة الأحکام، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم.
عمرانی یمنی، ابوالحسین، (1421ق). البیان فی مذهب الإمام الشافعی، جده: دارالمنهاج.
فاضل هندى، محمد، (1416ق). کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام، قم: انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
فخرالمحققین، محمد، (1387ق). إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد، قم: اسماعیلیان.
فیومى، احمد. المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، قم: منشورات دارالرضی، بی­تا.
قاضی­زاده، کاظم و حورا شاه‌جعفری، (1388). «مبنا و ماهیت فقهی و حقوقی نفقه زوجه در قرآن»، بانوان شیعه، سال ششم، ش 20.
قرشى، سید على­اکبر، 1412ق.  قاموس قرآن، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
کاظمی، جواد. مسالک الأفهام إلى آیات الأحکام، بی‌تا، بی‌جا، بی‌نا.
کلینى، ابوجعفر، محمدبن یعقوب، (1407ق). الکافی (ط - الإسلامیة)، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
__________، (1429ق).  الکافی (ط - دار الحدیث)، قم: دارالحدیث للطباعة و النشر.
کاتوزیان، ناصر، (1378ش). حقوق مدنی خانواده، تهران: بهمن برنا.
لنکرانى، محمد فاضل، (1421ق). تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة - النکاح، قم: مرکز فقهى ائمه اطهار (علیهم­السلام).
مجلسى، محمد باقر، (1406ق). ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار، قم: کتابخانه آیةالله مرعشى نجفى ره.
مجموعه من المؤلفین، فتاوی دارالافتاء المصریه، دارالافتاء المصریه.
حلّى (محقق)، جعفربن حسن، (1408ق). شرائع­الإسلام فی مسائل­الحلال و الحرام، قم: اسماعیلیان.
مکارم شیرازی، ناصر، (1387ش). تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
_________________، (1424ق). کتاب النکاح، قم: مدرسه امام علی بن ابی‌طالب (ع).
ملتقی اهل­الحدیث، أرشیف ملتقی اهل الحدیث، 1432ق یا 2010م.
میرزاى قمّى، ابوالقاسم، (1413ق). جامع­الشتات فی أجوبة السؤالات (للمیرزا القمی)، تهران: کیهان.
نجفى، محمد حسن، (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت: دارإحیاء­التراث­ العربی.