نقد مبانی تاریخ‌مندی در تفاسیر زن‌محور از قرآن

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه معارف دانشگاه الزهراء(س)

2 عضوهیات علمی دانشگاه شهید بهشتی دانشکده الهیات و ادیان

چکیده

یکی از رویکردهای مفسران زن­محور، با هدف هجمه به برداشت­های مردسالارانه از قرآن، رویکرد تاریخی است. برخی با اشاره به تحولات گوناگون تاریخ جاهلی و عرب عصر نزول، در طراحی الگویی متفاوت برای اثبات برابری جنسیتی تلاش کردند. بایستگی تحقیقات منسجم به فراخور زمینه­سازی برای طرح آراء و نظرات مختلف موجب شد، پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی به تقریری از دیدگاه­های تاریخی­نگر مفسران زن­مدار بپردازد و مبانی آن را تحلیل و بررسی کند. مهم‌ترین یافته­های پژوهش حاکی است که مفسران زن­محور از طریق تأکید بر ضرورت خوانش تاریخ‌مند قرآن ذیل آیات فسخ نکاح، تعدد زوجات و حجاب رهیافت باورهای ناصواب در تشریعات قرآنی مربوط به زنان را نتیجه می‌گیرند؛ لذا مانایی آموزه­های قرآنی و همچنین کفایت احکام تشریعی در حوزه‌ی زنان را مخدوش می­کنند. از منظر نگارندگان این پژوهش مبنای منشأ­شناختی و انسان­شناختی نگره‌ی مذکور محل نقد و بازاندیشی است؛ تنزل‌دادن احکام تشریعی زنان در سنت پیامبر (ص) در بافت فرهنگی به تضییع محتوا و پیام دین می­انجامد و تبعات باطلی را به­دنبال دارد. ازجمله راهبردهای مفسران زن‌محور برای اثبات دیدگاه‌های فمینیستی توسل به گزاره‌های دینی با نادیده گرفتن تفسیر روشمند آیات و به حاشیه‌ راندن اصل فرازمانی و فرامکانی قرآن است.

کلیدواژه‌ها


  • قرآن کریم.
  • ابوزید، نصرحامد، بی­تا. دوائر الخوف، بیروت: المرکز الثقافی العربی.
  • -----------، 1380. معنای متن، ترجمه‌ی مرتضی کریمی­نیا، تهران: طرح نو.
  • ایازی، سیدمحمدعلی، 1380. قرآن و فرهنگ زمانه، رشت: کتاب مبین.
  • جعفرپور، جمشید، 1378. «حق طلاق»، مطالعات راهبردی زنان (کتاب زنان سابق)، ش 6.
  • جوادی‌آملی، عبدالله، بی­تا. تسنیم (تفسیر قرآن کریم)، قم: اسراء.
  • --------------، 1387. الوحی و النّبوّه، قم: اسراء.
  • حسینی‌شاهرودی، مرتضی، «نقد گمانه­های نصرحامد ابوزید»، 10/12/87  
  •                   www.tahour.com
  • حکمت­نیا، محمود، 1390. نظام حقوق زن: فلسفه نظام حقوق زن، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  • حنفی، حسن، 1422ق. الإسلام و الحداثة (مجموعه مقالات)، دمشق: دارالفکر.
  • رمضانی، رضا، 1391. «تأثیر نگرش تاریخ­مندی بر گفتمان زبان قرآن»، بیّنات، س 19، ش 74.
  • صدوق، محمدبن­علی­بن­حسین، 1398ق. التوحید، تصحیح سیدهاشم حسینی‌تهرانی، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه.
  • --------------------، 1386ق. علل الشرایع، مقدمه سیدمحمدصادق بحرالعلوم، نجف اشرف: المکتبة الحیدریة.
  • طباطبایى، سیدمحمدحسین، 1417ق. المیزان، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  • طبرسى، فضل­بن­حسن، 1372. مجمع­البیان فى تفسیر القرآن، تهران: ناصرخسرو‏.
  • طعان، احمد ادریس، 1428ق. العلمانیون و القرآن الکریم، دمشق: دار ابن­حزم.
  • عرب­صالحی، محمد، 1391. تاریخی­نگری و دین، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه دینی.
  • -------------، 1395. «مبانی تاریخ­مندی قرآن و تحلیل و نقد مبانی وحی­شناختی آن»، فلسفه دین، د13، ش4.
  • علوی­نژاد، حیدر، 1380. «رویکردهای روشنفکری به مسئله زن در قرآن»، پژوهش‌های قرآنی، د 7، ش 25 و 26.
  • علیدوست، ابوالقاسم، 1388. فقه و مصلحت، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  • غزالی، محمدبن­محمد، 1386. نگرشی نو در فهم قرآن، ترجمه‌ی داوود نارویی، تهران: احسان.
  • محصص، مرضیه و آتنا بهادری، 1396. «تأملی بر شرک جنسیتی در خوانش­های زن­مدارانه از قرآن»، مطالعات راهبردی زنان، د 20، ش 78.
  • مطهری، مرتضی، 1369. مسئله حجاب، قم: صدرا.
  • مکارم‌شیرازی، ناصر و دیگران، 1374. تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  • مقاتل­بن­سلیمان، 1423ق. تفسیر مقاتل، تحقیق عبدالله­محمود شحاته‏، بیروت: دار إحیاءالتراث ­العربی.
  • مهدی­زاده، سیده مهناز، 1390. بررسی و نقد دیدگاه­های نواندیشان دینی درباره حجاب (پایان­نامه کارشناسی­ارشد رشته تفسیر و علوم قرآن، استاد راهنما: علی­احمد ناصح، دانشگاه قم).
  • میرخانی، عزت­السادات، 1397. «احیاگری تفکر دینی، مطالبات زن مسلمان و خیزش دو تفکر فمینیسم اسلامی و اجتهاد اصولگرا»، مطالعات راهبردی زنان، د 20، ش 80.
  • واعظی، احمد، 1389. «نقد تقریر نصرحامد ابوزید از تاریخ­مندی قرآن»، قرآن شناخت، س 3، ش 2، پیاپی 6.
    • Gdamer Hans, 1994. Truth and Method, New York: Caontinuum.
    • Ahmed, Leila 1992. Women and gender in Islam: historical roots of a modern debate, New haven: Yale University press.
    • Barlas, Asma, 2002. Believing women in Islam: Unreading patriarchal interpretations of the Qur’an, Austin: university of Texas press.
    • Hassan, Riffat, 2001. “Muslim women’s rights in the global village: challenges and opportunities.” Journal of low and religion, 15.
    • Mernissi, Fatima, 1992. Islam and Democracy, New York: Addison-Wesley Publishing Company.
    • Wadud, Amina, 2006, Inside the Gender Jihad: women’s reform in Islam, Oxford: Oneworld.
    • ------------------, 1995. “On Belonging as a Muslim Women.” My soul is a witness: African-American women’s spirituality. Ed. Gloria Wade-Gayles, (Boston: Beacon Press).
    • ------------------, 1999. Qur’an and women: Rereading the sacred text from a woman’s perspective, New York: Oxford University Press.
    • ------------------, 2004. “Qur’an, Gender, and Interpretive Possibilities.” Hawa, 2-3.