مبانی مداخله‌ی دولت در نهاد خانواده در نظام حقوقی ایران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد تمام، دکترای حقوق عمومی و عضو هئیت علمی دانشگاه تهران

2 دانشجوی دکترای حقوق عمومی دانشگاه امام صادق (ع) (واحد برادران) و دانش‌آموخته سطح 3 حوزه علمیه قم (رشته فقه و اصول)

چکیده

درباره‌ی موضوع مداخله‌ی دولت در نهاد خانواده، نظرات و رویکردهای متفاوتی مطرح شده است؛ رویکرد اول که قائل به انحصار نهاد خانواده در حوزه‌ی حقوق خصوصی است، دخالت دولت در نهاد خانواده را مجاز نمی‌داند. در مقابل، رویکرد دوم برای خانواده ماهیتی دوگانه (خصوصی و عمومی) قائل است. بنابراین مداخله‌ی دولت در ماهیت عمومی خانواده را مجاز می‌داند. در این رویکرد، به علت تفاوت در مبانی نظام‌های حقوقی مختلف، میزان و گستره‌ی مداخلات دولت در نهاد خانواده متفاوت است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی انجام شده و در پی پاسخ به این سؤال است که مبانی مداخله‌ی دولت در نهاد خانواده در نظام حقوقی ایران چیست؟ برای پاسخ به این سؤال، مبانی فقهی مداخله‌ی دولت در نهاد خانواده همچون مصلحت عامه و حفظ نظام و بایسته‌های حقوقی همچون نظم عمومی و اصل تناسب بررسی شده است. نتایج حاصل از پژوهش حاکی است، در نظام حقوقی ایران، براساس نظریه‌ی مداخله‌ی مطلوب –که مداخله‌ی حداقلی دولت در عین حمایت و حفاظت حداکثری از نهاد خانواده است- مداخله‌ی دولت در نهاد خانواده مشروع است.

کلیدواژه‌ها


  • ·        قرآن کریم
  • شریف الرضی، محمدبن حسین، 1379. نهج­البلاغه، ترجمه­ی محمد دشتی، قم: مشهور.
  • ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم، 1414. لسان العرب، بیروت: دارالفکر.
  • اسدی، لیلاسادات، 1386. «ظرفیت حکومت اسلامی و ضرورت ولایت مادر»، مطالعات راهبردی زنان (کتاب زنان سابق)، ش 35.
  • اسماعیلی، محسن و محمدعلی الفت­پور، 1396. حکومت(دایره‌المعارف حقوق عمومی)، تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
  • اعزازی، شهلا، 1385. جامعه­شناسی خانواده، تهران: روشنگران.
  • الماسی، نجادعلی، 1382. حقوق بین‌الملل خصوصی، تهران: میزان.
  • بداغی، فاطمه، 1388. آیین دادرسی در دادگاه­های خانواده، تهران: میزان.
  • بروجردی، مرتضى (مقرر محاضرات الخویی)، مستند العروه‌الوثقی، قم: المطبعه العلمیه.
  • بونولی، جولیانو، ویک جورج و پیتر نیلر-گویی، 1380. دولت رفاه در اروپا: (به‌سوی تدوین نظریه‌ای در باب کاهش نقش دولت در خدمات رفاهی)، ترجمه‌ی هرمز همایون‌پور، تهران: موسسه عالی پژوهش تأمین اجتماعی.
  • بیگدلی، عطاء­الله، 1393. «دولت مدرن و تضاد با ماهیت خانواده»، حوراء، ش 46.
  • پتفت، آرین و احمد مؤمنی­راد، 1394. «سیر تحول مداخله دولت در اقتصاد از منظر حقوق عمومی از دولت رفاه تا دولت فراتنظیمی»، پژوهش حقوق عمومی، ش 47.
  • پورعبدالله، کبری، 1395. قاعده مصلحت در مقررات خانواده، تهران: دادگستر.
  • جعفری‌لنگرودی، محمد جعفر، 1387. مبسوط در ترمینولوژی، تهران: گنج دانش.
  • حسینی، سیدعلی، 1386. نظم عمومی و حاکمیت قانون در اسلام، قم: بوستان.
  • حکمت­نیا، محمود، مهدی میرداداشی و فرج‌ا... هدایت‌نیا، 1388. فلسفه حقوق خانواده، تهران: شورای فرهنگی اجتماعی زنان.
  • حکمت‌نیا، محمود، 1390. فلسفه نظام حقوق زن، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  • خدامی، نرگس، 1393. «بررسی مناسبات خانواده و دولت»، حوراء، ش 46.
  • دادمرزی، مهدی، 1390. حقوق خانواده اسلامی در 38 کشور جهان، قم: دانشگاه قم.
  • رستمی، ولی و حمیدرضا سلیمی، 1397. «اصل تناسب در نظارت قضایی بر اعمال صلاحیت­های اختیاری در حقوق اداری انگلستان»، مطالعات حقوق عمومی، ش 48.
  • ریبنز، جین و همکاران، 1390. مفاهیم کلیدی در مطالعات خانواده، ترجمه­ی محمدمهدی لبیبی، تهران: علم
  • زارعی، محمدحسین و مهدی مرادی‌برلیان، 1393. «مفهوم و جایگاه اصل تناسب در حقوق اداری با نگاه ویژه به نظام حقوقی اتحادیه اروپایی»، تحقیقات حقوقی، ش 66.
  • سودرستن، بو، 1384. جهانی شدن و دولت رفاه، ترجمه‌ی هرمز همایون­پور، تهران: موسسه عالی پژوهش تأمین اجتماعی.
  • شاپیرو، جان، 1391. لیبرالیسم معنا و تاریخ آن، ترجمه‌ی محمد کاشانی، تهران: مرکز.
  • صفائی، حسین و اسدالله امامی، 1385. مختصرحقوق خانواده، تهران: میزان.
  • صلیبا، جمیل، 1385. فرهنگ فلسفی، ترجمه منوچهر ناصری، تهران: حکمت.
  • علاسوند، فریبا، 1392. «مداخله حکومت اسلامی درباره حقوق خانواده، ظرفیت­ها و ضرورت­گاه­ها»، مطالعات راهبردی زنان، ش 62.
  • علیئی، محمدولی، 1394. «نقش جمعیت و سیاست‌های جمعیتی در استحکام ساخت درونی قدرت نظام جمهوری اسلامی ایران»، آفاق امنیت، ش 28.
  • عمیدزنجانی، عباسعلی، 1384. قواعد فقه سیاسی، تهران: امیرکبیر.
  • علیدوست، ابوالقاسم، 1388. فقه و مصلحت، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  • غزالی، ابوحامدمحمد،1417. المستصفی من علم الاصول. بیروت: شرکه دارالارقم بن ابی الارقم.
  • غمامی، محمدمهدی، 1390. حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  • ................................، 1396. نظم عمومی (دایره­المعارف حقوق عمومی)، تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
  • فواد، ابراهیم، 1998. الفقیه و الدوله (النظرالسیاسی الشیعه)، بیروت: دارالکنوز الادبیه.
  • قافی، حسین و سعید شریعتی، 1388. اصول فقه کاربردی، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم اسلامی دانشگاه­ها (سمت).
  • کاتوزیان، ناصر، 1394. حقوق خانواده، تهران: انتشار.
  • ........................، 1387. کلیات حقوق: نظریه عمومی، تهران: گنج دانش.
  • کرمانی، طوبی و صغری صالحی، 1396. «روش­شناسی فارابی در تدبیر منزل و تأثیر آن در سبک زندگی»، مطالعات راهبردی زنان، (ش 76).
  • کعبی، عباس، 1395. تحلیل مبانی نظام جمهوری اسلامی ایران، تحلیل مبانی اصل دهم قانون اساسی، تهران: دفتر مطالعات نظام‌سازی اسلامی.
  • گاردنر، ویلیام، 1386. جنگ علیه خانواده، قم: دفتر مطالعات و تحقیقات زنان.
  • محقق داماد، مصطفی. 1382. بررسی فقهی حقوق خانواده، نکاح و انحلال آن، تهران: نشر علوم اسلامی .
  • مرادی‌برلیان، مهدی، 1396. «اصل تناسب» (دایره­المعارف حقوق عمومی)، تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
  • ملک‌افضلی‌اردکانی، محسن، 1389. «آثار قاعده حفظ نظام»، حکومت اسلامی،  ش 58
  • مصباح‌یزدی، محمدتقی، 1373. بخش ساده و کوتاه پیرامون حکومت اسلامی و ولایت فقیه، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
  • معینی­فر، حشمت‌السادات، 1390. دولت­های رفاه و سیاست‌های حمایتی خانواده، تهران: میزان.
  • منتظری، حسین­علی، 1367. مبانی فقهی حکومت اسلامی، ترجمه محمود صلواتی، تهران: کیهان.
  • منصوریان، مصطفی، 1394. آشنایی با مفاهیم حقوق عمومی بررسی مفهوم نظم عمومی، دفتر مطالعات نظام‌سازی اسلامی، تهران: پژوهشکده شورای نگهبان.
  • موسوی‌خمینی، روح‌الله، 1421. کتاب البیع، تهران: موسسه تنظیم نشر و آثار امام خمینی.
  • .....................................، بی‌تا. تحریرالوسیله، قم: موسسه دارالعلم.
  • .....................................، 1378. صحیفه امام، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی (ره).
  • .....................................، 1368. صحیفه نور، تهران: موسسه تنظیم نشر و آثار امام‌خمینی.
  • .....................................، 1415. المکاسب المحرمه، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی.
  • موسوی­خوئی، ابوالقاسم، 1417. منهاج الصالحین، قم: مدینه‌العلم آیه‌الله خویی.
  • مهاجری، مریم،1393. فمینیسم و چالش­های پیش­روی خانواده، تهران: اسرار علم.
  • نورایی، مهدی، 1394. واکاوی مفهومی کلیدواژگان چند معنا در قانون اساسی؛ بررسی واژه دولت، تهران: دفتر مطالعات نظام‌سازی اسلامی.
  • نوین، پرویز، 1386. نظم عمومی در حقوق، تهران: کانون وکلا.
  • ویژه، محمدرضا و لیلی بروجردی، 1395. «مطالعه تطبیقی قوانین و برنامه‌های توسعه‌ای دولت در حوزه خانواده (مورد مطالعه: کشورهای ایران و مالزی)»، مطالعات توسعه اجتماعی ایران، ش3.
  • هادوی تهرانی، مهدی، 1389. ولایت و دیانت، قم: موسسه فرهنگی خانه خرد.
  • Murray, Charles A., 1984. Losing Grounds: American Social Policy, New York: Basic books.
  • Mishra, Ramesh, 1990. Welfare State in Capitalistist Society: policies of reternchment and maintenance in Europe, Noeth Ameica, and Australia, New York: Harvester wheatsheaf.