برساخت اجتماعی سیاست‌های افزایش فرزندآوری و موانع پیش‌رو: مطالعه‌ی موردی کاربران اینترنتی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکترای جامعه‌شناسی اقتصادی و توسعه، استادیار پژوهشی گروه اقتصاد جمعیت و سرمایه انسانی، مؤسسه مطالعات و مدیریت جامع و تخصصی جمعیت کشور.

2 کارشناس پژوهشی گروه مطالعات خانواده، مؤسسه مطالعات و مدیریت جامع و تخصصی جمعیت کشور؛ دانشجوی دوره دکتری جمعیت‌شناسی، دانشگاه

چکیده

فرزندآوری به عنوان یک رفتار اجتماعی از جمله موضوعاتی است که در طول یک دهه‌ی اخیر به ‌طور روزافزونی در فضای رسانه‌ها مطرح می‌شود. مقاله‌ی حاضر برساخت اجتماعی سیاست‌های افزایش فرزندآوری و تفسیر موانع پیش‌رو در فضای رسانه را مطالعه می‌کند. نمونه‌ی بررسی شده متشکل از 705 کاربر اینترنتی در پایگاه‌های خبری ایران است. روش‌شناسی تحقیق مبتنی بر تحلیل محتوای کمی و کیفی است. در بین اخبار مرتبط منتشر شده، 5 خبر که بیشترین مخاطب را داشتند، برای تحلیل انتخاب شدند. تحلیل محتوای کمی نظرات کاربران نشان داد که 7/95 درصد نظرات ارائه شده رویکرد انتقادی، 7/0 درصد رویکردی منفعلانه و 6/3 درصد رویکردی همراهانه در تفسیر موانع فرزندآوری داشتند. همچنین مهم‌ترین مقولات برآمده از تحلیل محتوای کیفی عبارت‌اند از «فرسایش روزافزون اعتماد نهادی و محقق نشدن سیاست‌های افزایش فرزندآوری»، «سوء مدیریت جمعیت فعلی»، «احساس ناامنی روانی نسبت به آینده‌ی فرزندان»، «عدم انسجام و ثبات در سیاست‌های افزایش فرزندآوری»، «تغییر نگرش‌ها»، « تأکید بر کیفیت به جای کمیت» و «مادی‌گرایی افراطی». مقوله‌ی نهایی نیز عبارت است «نهادینه شدن فرزندآوری پایین» که توان پوشش معنایی یافته‌های پژوهش را دارد. بر اساس نتایج می‌توان گفت که اگر چه رویکرد انتقادی کاربران در خصوص موانع پیش روی فرزندآوری به سیاست‌گذاری و مسئولین مربوط معطوف است، ولی تغییر نگرش و رفتار مردم نقش پررنگ‌تری در نهادینه شدن فرزندآوری پایین در جامعه دارد و این به معنای آن است که تحقق سیاست‌های افزایش فرزندآوری، نیازمند توجه سیاست‌گذارن به الگوهای رفتاری نهادینه شده در بین مردم است.

کلیدواژه‌ها


  • اسکندری‌پور، ابراهیم و علی‌اکبر اکبری‌تبار. «روش مطالعه علمی در باب صفحه‌های مرتبط با شبکه‌های رادیو و تلویزیونی در شبکه‌های اجتماعی مجازی (با رویکرد ترکیبی کمّی و کیفی)»،  پژوهش‌‌هایارتباطی، 4 (76)، (1392).
  • آقایاری‌هیر، توکل، مینا فرخی نگارستان و سیده صدیقه لطیفی مجره. «فرزندآوری به مثابه مخاطره (مطالعه‌ی کیفی زمینه‌های کم‌فرزندی در تبریز)»، مطالعات راهبردی زنان، دوره 19، ش73، (1395).
  • دلاوی، ابوالفضل. «زمان‌مندی و الگوهای دگرگونی‌های اجتماعی؛ درآمدی بر ویژگی‌های دگرگونی‌های اجتماعی در ایران معاصر»، جامعه‌شناسی ایران، 11 (1)، (1389).
  • رسولی، محمدرضا و مریم مرادی. «عوامل مؤثر بر تولید محتوا در شبکه‎‌های اجتماعی»، کتاب ماه علوم اجتماعی، ش56، (1391).
  • رضائی، مهدی. مطالعه زمینه‌های کم‌فرزندآوری در کردستان ایران، (رساله دکتری در رشته جمعیت‌شناسی)، (به راهنمایی         )، تهران، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران (1390).
  • ساروخانی، باقر. «اینترنت و خانواده در ایران معاصر»، مجموعه مقالات همایش زنان و اینترنت در هزاره سوم، تهران، دفتر امور زنان سپاه، (1385).
  • سیف‌اللهی، سیف‌اله و پروانه شاطری. «نقش شبکه‌های اجتماعی نوین در تغییر رفتار دختران و زنان ایرانی (مورد مطالعه: دختران و زنان دانشجوی دانشگاه‌های تهران در سال 1392)»، مطالعات توسعه اجتماعی ایران، سال 7، ش2، (1394).
  • عباســی شــوازی، محمــد جـمـال و عبــاس عســکری ندوشــن. «تغییرات خانواده و کاهش باروری در ایران»، نامه علوم اجتماعی، ش25، (1384).
  • عباسی شوازی، محمدجلال و سعید خانی. «ناامنی اقتصادی و باروری: مطالعه موردی زنان دارای همسر شهرستان سنندج»، نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران، دوره 9، ش17، (1393).
  • عبدالهی، عادل و غلامعلی فرجادی. «عقلانیت اقتصادی و اجتماعی و کنش فرزندآوری در شهر تهران: نتایج یک مطالعه کیفی»، مطالعات جمعیتی، دوره 1، ش2، (1395).
  • فتحی، الهام. «عوامل جمعیتی مؤثر بر کاهش میزان باروری کل در ایران در دهه 75-1365»، مجموعه مقالات اولین همایش انجمن جمعیت‌شناسی ایران، تهران، مرکز مطالعات و پژوهش‌های جمعیتی آسیا و اقیانوسیه، (1381).
  • فلیک، اووه، 1387. درآمدی بر تحقیق کیفی، ترجمه‌ی هادی خلیلی، نی.
  • کاظمی‌پور، شهلا و زهرا سلطانی چم حیدری. «نگاهی به مسئله‌ی باروری زیر نرخ جانشینی و سیاست‌گذاری‌های مؤثر در مواجهه با آن»، نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران، سال 7، ش14، (1391).
  • کمالی‌زاده، محمد، 1394. «شبکه‌های اجتماعی مجازی؛ مجالی برای تحقق وضعیت کلامی ایده‌آل»، خلاصه مقالات همایش ملی تلفن همراه هوشمند و سبک زندگی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی، (1394).
  • کیویستو، پیتر، 1380. اندیشه‌های بنیادی در جامعه‌شناسی، ترجمه‌ی منوچهر صبوری، تهران، نی.
  • محمودیان، حسین، احمد محمدپور و مهدی رضایی. «زمینه‌های کم‌فرزندآوری در استان کردستان: مطالعه موردی، شهر سقز»، نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران، سال 4، ش8، (1388).
  • یزدخواستی، بهجت، صمد عدلی‌پور و آسیه سپهری، 1392. «تحلیل محتوای صفحات و گروه‌های شبکه اجتماعی فیس‌بوک با نظریه حوزه عمومی هابرماس»، مطالعاتوتحقیقاتاجتماعیدرایران، دوره 2، ش1، (1392).
  • بانک جهانی (2016). آمار کاربران اینترنت در ایران. قابل دسترس در:
http://data.worldbank.org/indicator/IT.NET.USER.P2?locations=IR

 

  • Ø Bode, L., E. K., Vraga, P., Borah, & D. V. Shah, “A new space for political behavior: Political social networking and its democratic consequences’’. Journal of ComputerMediated Communication, 19 (3), (2014)0
  • Ø Castells, M. (2002). The Internet galaxy: Reflections on the Internet, business, and society. Oxford University Press on Demand.
  • Ø Castells, M. (2011). The rise of the network society: The information age: Economy, society, and culture (Vol. 1). John Wiley & Sons.
  • Ø Eltantawy, N., & J. B. Wiest, ‘‘The Arab spring| Social media in the Egyptian revolution: reconsidering resource mobilization theory’’. International Journal of Communication, 5, 18, (2011).
  • Ø Giddens, A. (2013). The consequences of modernity. John Wiley & Sons.
  • Ø Habermas, J. (1991). The structural transformation of the public sphere: An inquiry into a category of bourgeois society. MIT press.
  • Ø Hsieh, H. F., & S. E. Shannon, ‘‘Three approaches to qualitative content analysis’’. Qualitative health research, 15(9), (2005).
  • Ø Khondker, H. H. ‘‘Role of the new media in the Arab Spring’’.Globalizations, 8(5), (2011).
  • Ø Kozinets, R. V. (2010). Netnography: Doing ethnographic research online. Sage publications.
  • Ø McLuhan, M. (1994). Understanding media: The extensions of man. MIT press.
  • Ø Oh, C., Roumani, Y., Nwankpa, J. K., & Hu, H. F. (2017). Beyond likes and tweets: Consumer engagement behavior and movie box office in social media. Information & Management, 54(1), 25-37.
  • Ø Stepanova, E. (2011). The role of information communication technologies in the “arab spring”. Ponars Eurasia, 15.
  • Ø Valenzuela, S. ‘‘Unpacking the use of social media for protest behavior: The roles of information, opinion expression, and activism’’. American Behavioral Scientist, 57 (7), (2013).
  • Valenzuela, S., A., Arriagada, & A. Scherman, (2013). A trend study of social media and protest behavior: Facebook, Twitter and youth mobilization in Chile (2009-2012).