نقدی بر ادله‌ی لزوم رشد کیفری از منظر فقه و حقوق

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار دانشگاه یاسوج

2 دانشجوی دکنرای فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه یاسوج

3 دانشیار دانشگاه یاسوج

چکیده

در سال‌های اخیر، برخی از محققان و نویسندگان حقوق جزا در موضوع مسئولیت کیفری اصطلاح «رشد کیفری» را مطرح کرده‌اند. مفهوم رشد در بیان فقهای امامیه عمدتاً ناظر به مباحث حقوقی و تحقق اهلیت استیفاست. هر چند عنوان رشد در تحقق اهلیت استیفا در مباحث معاملات مهم و اساسی است و بدون آن معاملات سرنوشتی جز بطلان یا عدم نفوذ ندارند، اما افزودن رشد به عنوان عنصری ضروری در کنار بلوغ برای انجام دادن تکالیف شرعی و ایجاد مسئولیت کیفری به بیان شرعی نیاز دارد. به رغم اینکه در بادی امر، چنین دیدگاهی مدرک قرآنی یا روایی ندارد و در میان فقیهان بدون پیشینه است، برخی فقها و حقوق‌دانان بر این باورند که اصطلاح دیگری از رشد وجود دارد که به معنی «عقل و توانایی فکری» است و این اصطلاح عام شامل مسائل کیفری می‌شود. پژوهش پیش رو با ناکافی دانستن ادله‌ی قائلین به رشد کیفری و با نگاهی نقادانه، مستندات آن را بررسی می‌کند.

کلیدواژه‌ها


    • قرآن کریم
    • آیتو، جان 1385ش. فرهنگ ریشه‌شناسی انگلیسی، تهران، معین.
    • ابن ابی جمهور، محمدبن علی 1403ق. غوالی اللئالی العزیزیه فی الاحادیث الدینیه، قم، سیدالشهداء.
    • ابن اثیر، مبارک‌بن محمد 1364ش. النهایه فی غریب الحدیث، قم، اسماعیلیان.
    • ابن جوزی، عبدالرحمن‌بن علی 1407ق. زاد المسیر فی علم التفسیر، بیروت، دارالفکر.
    • ابن منظور، محمدبن مکرم 1405ق. لسان العرب، قم، ادب و حوزه.
    • اردبیلی، محمدعلی 1382ش. حقوق جزای عمومی، تهران، میزان.
    • انصاری، مرتضی. کتاب الطهاره، قم، آل البیت، بی‌تا.
    • ____________ 1415ق. کتاب الزکاه، قم، باقری.
    • انیس، ابراهیم. المعجم الوسیط، مجمع اللغه العربیه، تهران، ناصر خسرو، بی‌تا.
    • بیاتی، محمد حسین 1394ش. رابطه‌ی رشد و مسئولیت کیفری در فقه امامیه و حقوق ایران، تهران، میزان.
    • حسینی آهق، مریم. «سن مسئولیت کیفری اطفال از دیدگاه امام خمینی(ره) و قانون مجازات اسلامی»، متین، سال18، ش70، (1395).
    • جبعی عاملی، زین‌الدین‌بن علی 1409ق. حقائق الایمان، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی.
    • _____________ 1413ق. مسالک الافهام الی تنقیح شرایع الاسلام، قم، المعارف الاسلامیه.
    • جنابذی، سلطان محمد 1344ش. بیان السعاده فی مقامات العباده، تهران، دانشگاه تهران.
    • جوهری، اسماعیل‌بن عباد 1407ق. الصحاح تاج اللغه و صحاح العربیه، بیروت، دارالعلم للملایین.
    • حرعاملی، محمدبن حسن 1414ق. تفصیل وسایل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، قم، داراحیاء التراث العربی.
    • حسینی شقرائی، محمدجوادبن محمد 1391ش. مفتاح الکرامه فی شرح قواعد العلامه، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
    • حسینی مراغه‌ای، میر عبدالفتاح 1417ق. العناوین الفقهیه، قم، اسلامی.
    • حلی، حسن‌بن یوسف 1407ق. کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم، التابعه لجماعه المدرسین.
    • خامنه‌ای، سید علی. «دعوی القتل بالاقرار»، اندیشه نو، ش1، (1383).
    • خمینی، سید روح‌الله 1410ق. کتاب البیع، قم، اسماعیلیان.
    • خوانساری، سید احمد 1405ق. جامع المدارک، تهران، مکتبه الصدوق.
    • راغب اصفهانی، حسین‌بن محمد 1404ق. المفردات فی غریب القرآن، دفتر نشر کتاب، بی‌جا.
    • زلمی، مصطفی ابراهیم 1983م. المسئولیه الجنائیه فی الشریعه الاسلامیه، بغداد، جامعه بغداد.
    • شریف مرتضی، علی‌بن حسین 1410ق. الشافی فی الامامه، قم، اسماعیلیان.
    • صدوق، محمدبن علی، الخصال، قم، انتشارات جامعه مدرسین، بی‌تا.
    • __________ 1404ق. من لایحضره الفقیه، قم، انتشارات جامعه مدرسین.
    • __________ 1386ق. علل الشرایع، نجف، مکتبه الحیدریه.
    • صفایی، حسین 1393ش. حقوق مدنی اشخاص و محجورین، تهران، سمت.
    • صفری، محسن و رضا زهروی. «نفی ضابطه‌ی کودک‌انگاری سن مدار محض»، دیدگاه‌های حقوق قضایی، ش59، (1391ش).
    • طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، موسسه نشر اسلامی، بی‌تا.
    • طباطبایی، سید علی 1404ق. ریاض المسائل، قم، موسسه آل البیت.
    • طبرسی، فضل‌بن حسن 1415ق. مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات.
    • طبری، محمدبن جریر 1415ق. جامع البیان عن تاویل القرآن، بیروت، دار الفکر.
    • طوسی، محمدبن حسن 1409ق. التبیان فی تفسیر القرآن، قم، مکتب الاعلام الاسلامی.
    • ______________ 1387ق. المبسوط فی فقه الامامیه، تهران، المکتبه المرتضویه.
    • _____________ 1390ش. تهذیب الاحکام، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
    • عسکری، ابوهلال 1412ق. معجم الفروق اللغویه، قم، النشر الاسلامی.
    • عیاشی، محمدبن مسعود، تفسیر العیاشی، تهران، مکتبه العلمیه الاسلامیه، بی‌تا.
    • غفاری، علی اکبر 1369ش. دراسات فی علم الدرایه، تهران، دانشگاه امام صادق (ع).
    • فاضل هندی، محمدبن حسن 1405ق. کشف اللثام، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی.
    • فتح‌الله، احمد 1405ق. معجم الفاظ الفقه الجعفری، بی‌جا، بی‌نا.
    • فراهیدی، خلیل‌بن احمد 1410ق. کتاب العین، قم، هجرت.
    • فیروزآبادی، محمدبن یعقوب، القاموس المحیط، بیروت، بی‌نا، بی‌تا.
    • فیض کاشانی، محمدحسین 1416ق. تفسیر صافی، تهران، مکتبه الصدر.
    • ________________ 1401ق. مفاتیح الشرایع، قم، مجمع الذخائر الاسلامی.
    • قمی، میرزا ابوالقاسم، قوانین الاصول، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
    • کاتوزیان، ناصر 1371ش. حقوق مدنی: قواعد عمومی قراردادها، تهران، شرکت سهامی انتشار.
    • کلینی، محمدبن یعقوب 1367ق. الکافی، قم، دارالکتب الاسلامیه.
    • مبلغی، احمد. «قواعد فقهی نبوی»، فقه اهل بیت، ش38، (1381).
    • مجلسی، محمد باقر 1403ق. بحارالانوار، بیروت، موسسه الوفاء.
    • محلاتی، شهربانو 1384ش. بررسی خلأهای قانونی حقوق کودک، تهران، روابط عمومی شورای فرهنگی و اجتماعی زنان.
    • اردبیلی (محقق)، مولی احمد 1405ق. مجمع الفائده و البرهان، قم، جامعه مدرسین.
    • بحرانی (محقق)، یوسف، الحدائق الناضره فی احکام العتره الطاهره، قم، نشر اسلامی، بی‌تا
    • نراقی (محقق)، احمدبن محمد مهدی 1375ش. عوائد الایام، قم، دفتر تبلیغات اسلامی.
    • مرعشی شوشتری، سید محمدحسن. «تحقیقی درباره‌ی سن بلوغ»، مجله‌ی قضایی و حقوقی دادگستری، ش4، (1387).
    • ______________________________ . «نظرات فقهی و حقوقی در خصوص قضاوت زن از دیدگاه اسلام»، دادرسی، (مرداد و شهریور 1379).
    • ______________________________ . «میزگرد بزهکاری اطفال در حقوق ایران»، مجله حقوقی دادگستری، ش45، (1382).
    • مظفر، محمدرضا 1408ق. اصول فقه، قم، اسماعیلیان.
    • موسوی بجنوردی. «مسئولیت کیفری کودک با رویکردی بر نظر امام خمینی (ره)»، پژوهشنامه‌ی متین، ش40، (1387).
    • معلوف، لوییس 1362ش. المنجد فی اللغه و الاعلام، قم، اسماعیلیان.
    • نوربها، رضا. «مسئولیت جزایی اطفال و مجانین در قانون راجع به مجازات اسلامی»، تحقیقات حقوقی، ش9، (1393).
    • ولیدی، صالح 1373ش. مسئولیت جزایی، مشارکت و مساعدت در جرم، تهران، دانشگاه تهران.
    • هاشمی، سید حسین. «دختران، سن رشد و مسئولیت کیفری»، کتاب زنان، سال6، ش23، (1383).
      • Ø Cipriani, Don; 2009Children'sRights and the Minimum Age of Criminal Responsibility: A Clobal perspective, Ashgate Publishing limited, USA.
      • Ø Franklin, Bob; 2002, The New Hand book of  Children's RightsComparative Police & Practice, London & New York,Routledge, First Published.