ظرفیت سنجی نقش حضانتی مادر در مواجهه با مقام ولایی و حضانتی پدر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار دانشگاه شهید مطهری

2 دانش آموخته ی کارشناسی ارشد فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی- واحد علوم و تحقیقات تهران

3 نویسنده مسئول

4 دانشجوی دکتری رشته ی مطالعات زنان- حقوق زن در اسلام، دانشگاه تربیت مدرس

چکیده

«ولایت قهری» و «حضانت» دو تأسیس مهم حقوقیِ برگرفته از فقه امامیه اند که با ماهیت دوگانه ی حق-تکلیف؛ ابزار حمایت، نگاهداری و تربیت اطفال - به عنوان یکی از آسیب پذیرترین و سرنوشت سازترین اقشار جامعه- به شمار می روند. این دو نهاد، علی رغم برخورداری از برخی مشابهت ها، هر یک گستره و شرایطی دارند که به مفارقت مفهومی و حقوقی آنها انجامیده است. وجود انصراف ذهنی نسبت به واژه ی حضانت، سبب می شود تا با شنیدن این لفظ، تنها معنای نگهداری و تربیت طفل در دوران طلاق به ذهن متبادر شود، اما در واقع معنای لغوی و دامنه ی حقیقی حضانت، دوران زوجیتّ را نیز شامل می شود. نقش حضانتیِ مادر که در دو بعُد اجرایی و نظارتی محقق می شود، با عنایت به گستره ی وسیع اقتدار ولایی پدر و امکان سوء استفا ده ی وی از ضعف جسمی و عقلی طفل و یا انجام ندادن تکالیف ولایی و حضانتی توسط پدر، در تحقق سعادت و جلوگیری از ورود آسیب به طفل اهمیت ویژه ای دارد. در این راستا این پژوهش، ابتدا خصایص اصلی «ولایت قهری» و «حضانت» را از فقه امامیه و حقوق موضوعه استخراج و تبیین تطبیقی نموده و سپس راه کارهای حل تعارضات احتمالی در تصمیمات والدین برای طفل در دوران زوجیتّ و ادلهّ و طرق اثباتی پیش روی مادر و مراجع قضایی که در صورت مشاهده ی تصمیمات زیان بار و مفسده آمیز پدر برای طفل، قابل تمسّک هستند را مطرح کرده است.

کلیدواژه‌ها


ابن‌منظور، محمدبن‌ مکرم 1414ق. لسان العرب، بیروت، دار صادر.
أزهری، محمد 1422ق. معجم تهذیب اللغة، تحقیق ریاض زکی، بیروت، دارالمعرفة لبنان.
اسدی، لیلا سادات 1390. حقوق کیفری خانواده، تهران، دانشگاه امام صادق (ع).
امامی، حسن1376. حقوق مدنی، تهران، دانشگاه تهران.
آل بحرلعلوم، سید محمد1362ق. بلغةالفقیه، تهران، مکتبةالصادق.
بیگدلی، سعید، «مشکلات و خلأهای قانونی نهاد حضانت در نظام حقوقی ایران»،  ندای صادق، سال 16،  ش55، (1390).
جعفری لنگرودی، محمدجعفر 1381. ترمینولوژی حقوق، تهران، گنج دانش.
جمعی از مؤلفان 1385. تعزیرات از دیدگاه فقه و حقوق جزا، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
حائری شاهباغ، سید علی 1338. شرح قانون مدنی، تهران، وزارت دادگستری.
حلّی، حسن بن یوسف 1378ق. ایضاح الفوائد، قم، اسماعیلیان.
ــــــــ.. تذکرةالفقهاء، تهران، المکتبه المرتضویه.
ــــــــ.1413ق. قواعدالاحکام، قم، نشراسلامی.
خوانساری، سید احمد1389ق.جامع‌المدارک، تهران، مکتبه الصدوق.
خوئی، سید ابوالقاسم 1975م. مبانی تکمله المنهاج، نجف، مطبعه الادب.
ــــــــ.. مصباح الفقاهه.
ــــــــ.1410ق.منهاج الصالحین، قم، مدینۀ العلم.
دانش، تاج زمان 1387. دادرسی اطفال در حقوق تطبیقی، تهران، میزان.
راغب الاصفهانی، حسین 1420ق. المفردات فی غریب القرآن، بیروت، دارالمعرفه.
صدر، سید محمد1417ق.ماوراءالفقه، بیروت، دارالاضواء.
طباطبائی، سید علی 1418ق. ریاض المسائل، بیروت، دارالهادی.
طباطبائی یزدی، سید محمدکاظم1399ق.العروه الوثقی، تهران، المکتبه‌ الاسلامیه.
طریحی، فخرالدین1375.مجمع‌البحرین، تصحیح احمد حسینی اشکورى، تهران، مرتضوى‏.
طوسی، محمد1387ق.المبسوط فی الفقه الامامیه، تهران، المکتبه المرتضویّه.
عاملی، باقر 1359. حقوق خانواده، تهران، مدرسه عالی دختران ایران.
عمید، حسن 1357. فرهنگ فارسی عمید، تهران، امیرکبیر.
عاملی، محمد بن مکی (شهید اول). القواعد و الفوائد، قم، دانشگاه مفید.
کاتوزیان، ناصر1389.دوره‌ی حقوق مدنی: خانواده، تهران، شرکت سهامی انتشار.
ــــــــ 1366.حقوق مدنی: قواعد عمومی قراردادها، تهران، بهنشر.
ــــــــ. 1387. قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، تهران، میزان.
گلپایگانی، محمد رضا 1372. مجمع المسائل، قم، دارالقرآن الکریم.
گلدوزیان، ایرج 1386. محشای قانون مجازات اسلامی، تهران، ماجد.
محقق حلّی، جعفر بن حسن 1408ق. شرایع الاسلام، قم، اسماعیلیان.
معاونت آموزشی قوه قضاییه 1387. رویه‌ی قضایی ایران در ارتباط با دادگاه‌های خانواده، تهران، جنگل.
مغنیه، محمدجواد 1379. فقه تطبیقی با نگاهی به قانون مدنی احوال شخصیه، ترجمه‌ی مصطفی جبّاری و حمید مسجدسرایی، تهران، ققنوس.
نجفی، محمدحسن. جواهرالکلام فی شرح شرایع الاسلام، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی.
نراقی، مولی احمد.، رسائل و مسائل.
نقیبی، سید ابوالقاسم. «استقلال دختر در ازدواج و آراء مربوط به آن»، ندای صادق، سال 13، ش39، (1387).
ـــــــ، «سوء استفاده از حق در حقوق خانواده از منظر فقه امامیه و حقوق ایران»، ندای صادق، سال 12، ش47، (1386).
وکیلی، مهدی 1392. بررسی فقهی حقوقی جرائم قابل گذشت و غیرقابل گذشت، اصفهان، حیات طیبه.
ولایی، عیسی 1374.فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول، 1374. تهران، نی.
آشتیانی، محمود 1359ش.نکاح، مشهد، خراسان.
جبعی عاملی (شهیدثانی)، زین‌الدین1994م.شرح اللمعه الدمشقی، بیروت، الاعلمی.
حرّ عاملی، محمدبن حسن.وسائل الشیعه، بیروت، داراحیاء التراث العربی.
عاملی، سید محمد 1413ق. نهایه‌المرام فی شرح مختصرشرائع الاسلام، قم، نشراسلامی.
عاملی، زین الدین، 1416ق.مسالک الافهام، قم، المعارف الاسلامیه.